ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ: ΟΙ ΘΕΡΜΟΠΥΛΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Γράφει ο Νίκος Ταξιάρχη και Γεωργίας Δαβανέλλος.

Τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα ανάλογα με τη σπουδαιότητα τους, την χρονική στιγμή που εκτυλίσσονται και την αντανάκλαση τους στη ζωή των λαών, πρωταγωνιστών ή μη, νικητών ή ηττημένων, έχουν σημαντική επίδραση, εκτός των άλλων, και στην πνευματική ζωή των κοινωνιών. 
Δεδομένου ότι η Τέχνη είναι η ανθρώπινη δημιουργία που εκφράζει το ιδεώδες του καλού, η αποτύπωση των ιστορικών γεγονότων μέσω αυτής, αναφέρεται κυρίως στο διαχρονικό θετικό και ιδανικό συμβολισμό, που καταγράφουν αυτά μέσα στην παγκόσμια Ιστορία.
Τα ιστορικά γεγονότα των Θερμοπυλών, πέρα από το καθαυτό στρατιωτικό γεγονός κατέστησαν τα συγκεκριμένα «Στενά» παγκόσμιο σύμβολο αντίστασης, χρέους και ηθικής υπεροχής. Το σημαντικό γεγονός της θρυλικής Μάχης των Θερμοπυλών, με τη δύναμη των γεγονότωτων, την ιστορική σημασία για το μέλλον των αντιμαχόμενων, αλλά πάνω απ’ όλα με τα ηθικά διδάγματα που εκόντες ή άκοντες οι πρωταγωνιστές κατέλειπαν στην Ιστορία μετά τη σιγή των όπλων, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για όλες τις μορφές της Τέχνης.  Η Μάχη στις Θερμοπύλες υπήρξε πηγή έμπνευσης για πληθώρα συγγραφέων και καλλιτεχνών και επηρέασε διαχρονικά και μέχρι σήμερα την Τέχνη και τη Λογοτεχνία. Η Μάχη αυτή, σαν σύνολο αλλά και σαν μεμονομένα γεγονότα γνώρισε την παγκόσμια αποτύπωση.
Ι   Σ   Τ  Ο   Ρ  Ι  Α
Οι Θερμοπύλες αποτελούν ένα στενό ανάμεσα στις νοτιοανατολικές υπώρειες του όρους Καλλίδρομου και του Μαλιακού κόλπου. Η περιοχή ονομάστηκε έτσι από τις ιαματικές πηγές που υπήρχαν σε αυτή. Η περιοχή των Θερμοπυλών υπήρξε διαχρονικά τόπος στρατηγικής σημασίας και πολεμικών συγκρούσεων, εφόσον αποτελούσε κατά την αρχαιότητα τη μοναδική από ξηρά βατή δίοδο επικοινωνίας της βόρειας με τη νότιο Ελλάδα. Ο αρχαιολογικός χώρος των Θερμοπυλών αποτέλεσε έναν από τους πιο σημαντικούς ιστορικούς τόπους, λόγω της μάχης του 480 π.Χ. όπου οι ολιγάριθμες ελληνικές δυνάμεις αποτελούμενες από 300 Σπαρτιάτες και 700 Θεσπιείς  υπό την ηγεσία του Σπαρτιάτη βασιλιά Λεωνίδα αντιμετώπισαν τις πολυάριθμες δυνάμεις των Περσών υπό την αρχηγία του βασιλιά Ξέρξη  Α’. Παρά το γεγονός ότι οι Θερμοπύλες είναι κυρίως γνωστές από την ιστορική μάχη τα ίχνη τους εντοπίζονται αιώνες πριν. Η αμφικτιονία των Θερμοπυλών υπήρξε η αρχαιότερη και ήδη από το 8ο αιώνα είχε ως κέντρο της την πόλη Ανθήλη. Οι ιαματικές πηγές των Θερμοπυλών ήταν αφιερωμένες στον Ηρακλή και μάλιστα στην περιοχή υπήρχαν ιερό και βωμός αφιερωμένα στον ήρωα. Πλησίων των στενών, στην κωμόπολη Ανθήλη υπήρχε οικοδόμημα για τις συνεδριάσεις της αμφικτιονίας των Θερμοπυλών…Το  ιστορικό κείμενο που αποτελεί την κύρια πηγή γνώσης και περιγραφής για τα γεγονότα της μάχης είναι  η Ιστορία του Ηροδότου, Βιβλίο Ζ- Πολύμνια… Στα γεγονότα της μάχης αναφέρεται και ένας άλλος μεγάλος ιστορικός της αρχαιότητας , ο Διόδωρος ο Σικελιώτης (1ος αι. π.Χ.)… Η Μάχη των Θερμοπυλών από στρατιωτική άποψη θα θεωρείται από τους ιστορικούς σαν μια από τις σημαντικότερες μάχες της ελληνικής μα και της παγκόσμιας Ιστορίας. Όμως είναι το ηθικό μεγαλείο, που την έχει καταστήσει λαμπρό παράδειγμα αυταπάρνησης, αυτοθυσίας και υπακοής στην πατρίδα. Η σημασία της μάχης των Θερμοπυλών στη συνέχιση του ελληνικού πολιτισμού, ο οποίος αποτέλεσε τη θεμελιώδη υποδομή του ευρωπαϊκού πολιτισμού, επισημάνθηκε από πολλούς ιστορικούς.  Μερικοί από αυτούς αναφέρουν ότι η Ελλάδα τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή έσωσε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Είναι εξακριβωμένο ότι ο μεταγενέστερος ελληνισμός ποτέ δεν διέρρηξε τους δεσμούς του με την αρχαιότητα.  Στα χρόνια της οθωμανικής κατοχής, οι υπόδουλοι Έλληνες συντηρήθηκαν από την αρχαία κληρονομιά τους.
Στα τέλη του 18ου αιώνα, έχει πολυεπίπεδα  εξελιχθεί και δημιουργικά αναπτυχθεί το ιστορικό φαινόμενο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Στο πλαίσιο αυτού του πνευματικού-ιδεολογικού κινήματος, καθώς η κλασική αρχαιότητα προβάλλεται σημαντικά, οι υπόδουλοι Έλληνες αφυπνίζονται.  Έτσι ολοένα και περισσότερο επιζητούν να συνδεθούν ψυχικά με την κλασική αρχαιότητα, αλλά κα να στηριχθούν σε αυτήν.
Όλη την παραπάνω αναζήτηση θα αφομοιώσουν και θα εφαρμόσουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο οι δυο Δημητριείς από τις Μηλιές του Πηλίου, ο Δανιήλ Φιλιππίδης και ο Γρηγόριος Κωνσταντάς. Εκδίδουν το βιβλίο «Γεωγραφία Νεωτερική». Στο βιβλίο αυτό οι συγγραφείς αναφέρονται στα Στενά των Θερμοπυλών και τα γεγονότα της ομώνυμης μάχης.  Οι Δημητριείς υπογραμμίζουν  την αριθμητική διαφορά των αντιμαχόμενων και παράλληλα τονίζουν την ανδρεία και τον ηρωισμό της ελληνικής πλευράς και ιδιαίτερα την αυτοθυσία του Λεωνίδα και των Σπαρτιατών… Λίγα χρόνια πρι είχε κυκλοφορήσει στη Γαλλία το μνημειώδες πολύτομο έργο του αββά Jean – Jacqes Barthelemy με τον τίτλο, « Voyage du jeune Anacharsis en Grece vers milieu de IVe avant l’ ere vulgaire (1788) Είναι η εποχή κατά την οποία κορυφώνεται η αρχαιολογική στροφή του ουμανισμού. Οι λαοί της Ευρώπης αποκαθιστούν μια ποιοτική σχέση με την κλασική αρχαιότητα. Ο υπόδουλος ελληνικός χώρος βιώνει την εποχή αυτή μια ξεχωριστή περιηγητική παράδοση. Οι περιγραφές των περιηγητών στα ταξιδιοτικά βιβλία που εκδίδουν, διαβάζονται από τους μορφωμένους Έλληνες, οι οποίοι με τη γνώση της καταγωγής και την Ιστορία τους ενδυναμώνουν την αυτογνωσία τους.  Αυτή ακριβώς τη σχέση με το δοξασμένο παρελθόν προσπάθησε να αξιοποιήσει ο Ρήγας Βελεστινλής (1757- 1798), για να εξυψώσει το φρόνημα των υποδούλων  Ελλήνων και να δημιουργήσει βαλκανική συνείδηση εθνεγερσίας. Ο Νέος Ανάχαρσης (1797 ) συγκαταλέγεται στο μεταφραστικό έργο του Ρήγα. Πρόκειται για τον τέταρτο τόμο του Ταξιδιού του Νέου Ανάχαρσι 91788) του αββά J.J. Barthelemy, ενός έργου που διαβάστηκε πολύ στην εποχή του και συνέβαλε πολύ στην τόνωση και ανάπτυξη του ενδιαφέροντος των Ευρωπαίων για τον κλασικό πολιτισμό. Αυτή η μεταφραστική και εκδοτική επιλογή του Ρήγα αποτελεί μέρος του γενικότερου επαναστατικού του σχεδίου. Τα γεγονότα της Μάχης των Θερμοπυλών περιέχονται στο 34ο κεφάλαιο, μεταφρασμένο από τον Γεώργιο Βεντότη. Η μετάφρση του Ρήγα αρχίζει από 35ο κεφάλαιο, στο οποίο αναφέρεται η ονομασία Θερμονέρια. Ο νεαρός περιηγητής Ανάχαρσις  φθάνοντας στο χώρο των Θερμοπυλών, ομολογεί, μετά από μια σύντομη περιγραφή του τοπίου, ότι κυριεύεται από « ένα κρυφόν ανατριχιασμόν», καθώς ήρθαν στο νου του οι συγκλονιστικές εικόνες εκείνης της μεγαλειώδους μάχης – η θάλασσα κόκκινη από το αίμα των νεκρών, οι φονικές συγκρούσεις στα γύρω  ήρεμα και έρημα τώρα υψώματα- Ένιωσε την πικρή αίσθηση που προξενεί η ήττα των ανδρείων   Ελλήνων υπερασπιστών, ενώ όταν αντίκρισε τα εκεί μνημεία, τα οποία «η των Αμφικτυόνων συνέλευσις ήγειρεν εις τον ρηθέντα λόφον» προς ανάμνηση του γεγονότος και προς τιμή των νεκρών ένιωσε ανάμικτα τα αισθήματα του θαυμασμού και της λύπης.
Εκείνο όμως το έργο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, που περισσότερο από κάθε άλλο υπογραμμίζει και τονίζει τη μάχη των Θερμοπυλών, αλλά και την παρουσιάζει ως παράδειγμα για τα σύγχρονα δεδομένα, είναι η Ελληνική Νομαρχία (1806). Πρόκειται για έργο που συμπυκνώνει την πολιτική σκέψη του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Συγγραφέας του είναι ο Ανώνυμος Έλληνας …Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, κηρύσσντας την έναρξη της Επανάστασης στη Μολδοβλαχία, καλεί με την περίφημη προκήρυξή του «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος» (24 Φεβρουαρίου 1821) τους έλληες να δώσουν μάχη «μεταξύ του Μαραθώνος και των Θερμοπυλών» να πολεμήσουν, πάνω στους τάφους των προγόνων τους, όπως του Λεωνίδα και των Τριακοσίων Σπαρτιατών, τους Οθωμανούς κατακτητές, οι οποίοι είναι απόγονοι « βαρβαρότεροι και ανανδρότεροι» των Περσών.
Δημήτης Φαφούτης, συγγραφέας.
«Φθιωτικός Λόγος» 
Λογοτεχνία-Ιστορία-Λαογραφία-Τέχνες, 
Τόμος 29ος -30ος