Η ανθεκτικότητα του εκπαιδευτικού μας συστήματος

Γράφει ο Κωνσταντίνος Τσαμαδιάς

Η θέση της Ελλάδας στην παγκόσμιο διεθνή κατάταξη για τις επιδόσεις των μαθητών, τελειοφοίτων της υποχρεωτικής εκπαίδευσης (15 ετών), στη νέα έκθεση PISA 2025, πρέπει να προκαλέσει ανησυχία.
Περισσότεροι από 760.000 μαθητές ηλικίας 15 ετών, από 91 χώρες και οικονομίες, αξιολογήθηκαν στις Φυσικές Επιστήμες, στην Κατανόηση Κειμένου, στα Μαθηματικά και, για πρώτη φορά, στην υπολογιστική επίλυση προβλημάτων.
Τα αποτελέσματα θεωρούνται ένας από τους σημαντικότερους δείκτες, διεθνώς, για την ποιότητα των εκπαιδευτικών συστημάτων.
Η Ελλάδα καταγράφει επιδόσεις αισθητά χαμηλότερες από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και κατατάσσεται στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Οι Έλληνες μαθητές συγκέντρωσαν 434 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, 423 στην Κατανόηση Κειμένου, 424 στα Μαθηματικά και 461 στην υπολογιστική επίλυση προβλημάτων.
Πεδίο αξιολόγησης    Ελλάδα    Μέσος όρος ΟΟΣΑ    Διαφορά
Φυσικές Επιστήμες    434    482    -48
Κατανόηση Κειμένου    423    461    -38
Μαθηματικά    424    463    -39
Υπολογιστική επίλυση προβλημάτων    461    500    -39
Με βάση την απλή σύγκριση των μέσων βαθμολογιών ανάμεσα στις 27 χώρες της ΕΕ, η Ελλάδα βρίσκεται:
• Στην 24η θέση στις Φυσικές Επιστήμες, πάνω μόνο από τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και την Κύπρο.
• Στην 23η θέση στην Κατανόηση Κειμένου, πάνω από τη Μάλτα, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και την Κύπρο.
• Στην 24η θέση στα Μαθηματικά, πάνω μόνο από τη Ρουμανία, την Κύπρο και τη Βουλγαρία.
Είναι, σαφές ότι η Ελλάδα παραμένει στην τελευταία ομάδα των ευρωπαϊκών εκπαιδευτικών συστημάτων και απέχει πολύ όχι μόνο από τις χώρες της Ανατολικής Ασίας, αλλά και από την πλειονότητα των κρατών της ΕΕ.
Σε σύγκριση με την αμέσως προηγούμενη αξιολόγηση, η οποία πραγματοποιήθηκε το 2022, η Ελλάδα έχασε 7 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, 16 στην Κατανόηση Κειμένου και 6 στα Μαθηματικά.
Σε βάθος δεκαετίας, η Ελλάδα έχει χάσει 21 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, 45 στην ανάγνωση και 33 στα Μαθηματικά.
Η χώρα υποχωρεί ταχύτερα από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και στα τρία βασικά πεδία. Η απώλεια 45 μονάδων στην Κατανόηση Κειμένου είναι μία από τις μεγαλύτερες διεθνώς και αντιστοιχεί, με βάση τον ενδεικτικό κανόνα των περίπου 20 μονάδων ανά σχολικό έτος, σε μαθησιακή απώλεια που ξεπερνά τα δύο χρόνια.
Ανησυχητικά είναι και τα στοιχεία για τις δύο άκρες της βαθμολογικής κλίμακας. Μόλις το 3,3% των Ελλήνων μαθητών κατατάσσεται στις υψηλότερες βαθμίδες επίδοσης σε τουλάχιστον ένα από τα τρία βασικά πεδία, όταν ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ φτάνει το 11,9%.
Την ίδια στιγμή, το 31,4% των μαθητών που συμμετείχαν στην έρευνα στην Ελλάδα βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο επάρκειας και στις τρεις δεξιότητες, έναντι 19,7% στον ΟΟΣΑ. Αυτό σημαίνει ότι σχεδόν ένας στους τρεις Έλληνες 15χρονους δυσκολεύεται ταυτόχρονα να κατανοήσει κείμενα, να εφαρμόσει βασικές μαθηματικές έννοιες και να αξιολογήσει απλά επιστημονικά δεδομένα.
Στην κορυφή της παγκόσμιας κατάταξης βρίσκονται για ακόμη μία φορά τα εκπαιδευτικά συστήματα της Ανατολικής Ασίας. Η Εσθονία διατηρεί τη θέση της ως το ισχυρότερο εκπαιδευτικό σύστημα της Δύσης. Με 527 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, 499 στην ανάγνωση και 508 στα Μαθηματικά, βρίσκεται πολύ πάνω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Ανάμεσα στην Ελλάδα και την Εσθονία καταγράφεται διαφορά 93 μονάδων στις Φυσικές Επιστήμες, 76 στην Κατανόηση Κειμένου και 84 στα Μαθηματικά. Πρόκειται για απόσταση που αντιστοιχεί ενδεικτικά σε περίπου τέσσερα σχολικά έτη μάθησης. 
Ανάμεσα στις χώρες που ξεχωρίζουν για την πρόοδό τους βρίσκεται η Τουρκία. Από το 2022 έως το 2025 κέρδισε 18 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, 16 στην ανάγνωση και 8 στα Μαθηματικά. Σε βάθος δεκαετίας η άνοδός της είναι ακόμη μεγαλύτερη: 62 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, 34 στην ανάγνωση και 35 στα Μαθηματικά. Η Τουρκία συγκέντρωσε 494 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, 472 στην ανάγνωση και 462 στα Μαθηματικά. Επομένως, βρίσκεται 60 μονάδες πάνω από την Ελλάδα στις Φυσικές Επιστήμες, 49 στην ανάγνωση και 38 στα Μαθηματικά.
Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί η Βρετανία, η οποία βρίσκεται πλέον στην πρώτη δεκάδα παγκοσμίως και στα τρία βασικά πεδία. Σε σύγκριση με το 2022, οι Βρετανοί μαθητές κέρδισαν 12 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, ενώ οι επιδόσεις στην ανάγνωση και στα Μαθηματικά παρέμειναν ουσιαστικά σταθερές. Η ανθεκτικότητα του βρετανικού συστήματος συνδέεται με τις μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν στην Αγγλία τα τελευταία 15 χρόνια: αναλυτικότερα και περισσότερο προσανατολισμένα στη γνώση προγράμματα σπουδών, αυστηρότερες εξετάσεις και επιθεωρήσεις και μικρότερη εξάρτηση από μη δοκιμασμένες εκπαιδευτικές μεθόδους.
Η έκθεση δείχνει ότι το ύψος των εκπαιδευτικών δαπανών δεν αρκεί από μόνο του για να εξασφαλίσει καλά αποτελέσματα. Το Λουξεμβούργο δαπανά περίπου 288.500 δολάρια για κάθε μαθητή από την έναρξη του δημοτικού έως την ηλικία των 15 ετών, το υψηλότερο ποσό διεθνώς. Παρ’ όλα αυτά, οι μαθητές του καταγράφουν χαμηλότερες επιδόσεις στις Φυσικές Επιστήμες από την Ιρλανδία, τη Γαλλία και την Ιταλία, χώρες που δαπανούν λιγότερα από τα μισά χρήματα ανά μαθητή.
Συνεπώς η χώρα μας έχει επιδόσεις χαμηλότερες του μέσου όρου των χωρών του ΟΟΣΑ και το χειρότερο κινείται σε διαχρονική πτωτική πορεία. Στη χώρα κανένας / καμιά δεν έχει το δικαίωμα να εφησυχάζει. Με επικοινωνιακού τύπου τερτίπια οι βαθιές παθογένειες (συνυπεύθυνοι, πολιτικοί όλων των βαθμίδων, εκπαιδευτικοί, γονείς και ναι οι μαθητές) του εκπαιδευτικού συστήματος δεν θεραπεύονται.