ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΡΜΟΠΥΛΑΙ- Ο Θάνατος του Λεωνίδα

Γράφει ο Νίκος Ταξιάρχη και Γεωργίας Δαβανέλλος.

Ολίγα πράγματα πρέπει ακόμη να λεχθούν, ως προς το μυστήριον του θανάτου του Λεωνίδα. Ο Ηρόδοτος ούτε να μάθη ήτο δυνατόν, αλλά ούτε και να ερευνήση τα βαθύτερα αίτια ήτο ενδεδειγμένος. Θρησκευτική φύσις καθώς ήτο, αναφέρει χρησμόν κατά τον οποίον έπρεπε να φονευθή εις βασιλεύς της Σπάρτης  δια να περισωθή η ιδία. Ήτο εν είδος ανθρωποθυσίας, όπως ο φημολογούμενος θάνατος του Κόδρου, δια να σωθή η πόλις των Αθηνών. Και σήμερον ακόμη πιστεύουν τινές εις αυτήν την εκδοχήν. Αλλά τότε διατί έμειναν και οι Τριακόσιοι;
   Άλλοι εσκέφθησαν μάλλον προδοσίαν εκ μέρους των λοιπών Ελλήνων. Υπεστηρίχθη , ότι ο Λεωνίδας δεν αφήκεν ελευθέρους τους λοιπούς Πελοποννησίους, αλλά τους έστειλεν εις την ατραπό να εμποδίσουν τον Υδάρνην , εκείνοι δε παρακούσαντες διελύθησαν και έφυγον. Άλλοι υπεστήριξαν ότι ο Λεωνίδας εθυσιάσθη δια να σώση τα πράγματα εις το Αρτεμίσιον . Όλα αυτά είναι αναπόδεικτα.
   Ότι ο Λεωνίδας, κατά την σχολαστκήν ερμηνείαν του νόμου , δεν επετρέπετο να εγκαταλείψη την θέσιν του, δεν θεωρείται επίσης ακριβές. Απηγορεύετο να φύγη ο Σπαρτιάτης εν ώρα μάχης , όπου έπρεπεν ή να νικά ή να πίπτη νεκρός. Δεν απηγορεύετο όμως η στρατιγική μετακίνησις . Ήδη ολίγον πριν οι Σπαρτιάται υπεχώρησαν από τα Τέμπη, εν δε εν έτος βραδύτερον εις τας Πλαταιάς εγκατέλειψεν επανειλημμένως την θέσιν του, ενώ ο εχθρός ευρίσκετο ήδη απέναντί του. Κάτι άλλο λοιπόν θα συνέβαινε, το οποίον δεν δυνάμεθα να εκτιμήσωμεν σήμερον. Δια τούτο πολλοί έκριναν αυστηρώς τον Λεωνίδα. Πολλοί προσηνέχθησαν βεβήλως. Διότι βεβήλωσις είναι, έστω και προερχομένη από την γραφίδα μεγίστου ιστορικού των νεωτέρων χρόνων, η γνώμη ότι οι Θερμοπύλαι εν μόνον καλόν επιδίωκαν, το ότι δηλαδή ο θάνατος του Λεωνίδα απάλλαξε τους Έλληνες ενός ανίκανου στρατού. Αν μη τι άλλο, ο θάνατος τοιούτων ηρώων πρέπει να εμπνέη το σέβας, αφού μάλιστα δεν έχομεν επαρκή στοιχεία και κινδυνεύομεν να είμεθα εντελώς υποκειμενικοί εις τας κρίσεις  μας τόσον αξιωματικάς.
   Γεγονός ακόμη είναι, ότι οι Σπαρτιάται, παρά τας διατυμπανισθείσας υποσχέσεις, δεν εξήλθον ούτε πανδημεί ούτε άλλως, δια να βοηθήσουν τον κινδυνεύοντα βασιλέα των και τρακοσίους από το άνθος του στραρτού των. Τα Κάρνεια και ο κύκλος της σελήνης ήσαν συχνά θρησκευτικά προσχήματα, οσάκις η διπλωματία των προσελάμβανε την μορφήν της σημερινής ωμής διπροσωπίας του επαγγέλματος αυτού. Προφανώς ευθύς εξ αρχής, δεν επρόκειτο να σταλή κανείς άλλος. Ο Λεωνίδας και οι σύντροφοί του εγνώριζον, ότι μάλλον προς τον θάνατον βαδίζουν. Μας το προδίδει η είδησις του Ηροδότου, ότι εξηλέγησαν στρατιώται έχοντας ήδη  υιούς, το οποίον σημαίνει, ότι ελήφθη φροντίς να μη χαθή η συνέχεια της οικογενείας.
   Την κλείδα του μυστηρίου μας δίδει, χωρίς να γνωρίζη ο ίδιος ο Ηρόδοτος, διότι όλον το έργον του αποτελεί έπαινον του Σπαρτιατικού μεγαλείου. Ήδη επί των προκατόχων του Ξέρξου, εις την Ασίαν υπήρχε και καλλιεργείτο η φήμη, ην προφανώς υπέθαλπτον οι Ίωνες και άλλοι Έλληνες της Ασίας, ότι οι Σπαρτιάται ήσαν ο πρώτος στρατός της γης. Ακόμη επί Κύρου, έστειλαν υπερήφανον άγγελμανα μη κακοποιηθούν οι Έλληνες , διότι αυτό δεν είσαν διατεθειμένοι να το παραβλέψουν.  Την φήμην των ηθέλησαν, είναι αληθές, να διατρανώσουν κατά τρόπον κάπως ωμόν: Όταν κάποτε είχον σταλή Πέρσαι πρέσβεις δια να ζητήσουν γην και ύδωρ, το εθεώρησαν τόσον μεγάλην προσβολήν ώστε τους έρριψαν ζωντανούς εις φρέαρ, δια να λάβουν μόνοι των ότι εζήτουν.  Οι Σπερθίας και Βούλις έδειξαν αδάμαστον φρόνημα εις την αυλήν των Περσών, όπου εστάλησαν προς εξιλέωσιν των θεών.   Ο Αρτάβανος και άλλοι Πέρσαι  είχον προσπαθήσει να ματαιώσουν την εκστρατείαν κατά της Ελλάδος , τονίζοντες τας αρετάς των πολεμιστών της.  Αδιάφορον ότι υπερίσχυσε η φιλοπόλεμος μερίς του Μαρδονίου ένατι της κουφότητος του Ξέρξου. Ο Μαραθών ήτο ήδη εν μάθημα, η δε Ασία και άλλα έτι μέρη επτά έτη παρεσκευάζοντο δια την εκστρατείαν κατά της Ελλάδος. Τι άλλο σημαίνει τούτο, παρά ότι κατά βάθος έτρεμον οι Πέρσαι την Ελλάδα; Της δε Ελλάδος οι αριστείς ήσαν οι Σπαρτιάται. Τα ζωηρότατα επεισόδια με τον Δημάραντον είναι τα πλέον χαρακτηριστικά όλης αυτής της προϊστορίας. Και όταν ήκθν η ώρα των Θερμοπυλών, ο Ξέρξης σπεύδει να τον ερωτήση πόσοι είναι ακόμη και τι θα πράξουν αυτοί οι Σπαρτιάται.
   Γνωρίζομεν εξ άλλου, ότι και των Σπαρτιατών, όπως όλων των Πελοποννησίων, η ζωηρά επιθυμία ήτο να υπερασπίσουν μονον την δικήν των χώραν, από του Ισθμού και κάτω. Αν δεν υπήρχον εις το μέσον οι Αθηναίοι και το ναυτικόν των, το οποίο απολύτως αναγκαίον, ουδείς Πελοποννήσιος θα έστεργε να πολεμήση έξω του Ισθμού. Και αυτό δε το οποίον έγινεν, έγινε κατόπιν ερίδων και επεισοδίων και διχονοίας. Μόνον με το στρατήγημα του Θεμιστοκλεους συνεκρατήθη το ναυτικό εις την Σαλαμίνα.
   Βάσει όλων αυτών δυνάμεθα να κάμωμεν μίαν σκέψιν, ήτις  ίσως είναι η μόνη εξηγούσα τον θάνατον του Λεωνίδα , αλλά και εξυψώνουσα αυτόν και τους Τριακοσίους,αν είναι δυνατόν να εξυψωθούν περισσότερον:
Έβλεπον οι Σπαρτιάται, ότι δεν ηδύναντο να αποφύγουν την έξοδον εκτός του Ισθμού, διότι έπρεπε να συγκρατηθούν και οι Βόρειοι Έλληνες από το να μηδίσουν. Αφ’ ετέρου η μόνη των σκέψις ήτο, πώς να μη πατήση ο εχθρός την  Πελοπόννησον. Μέχρι τούδε ο Πέρσης τους εγνώριζεν εκ φήμης. Έπρεπε να τους γνωρίση και εκ του πλησίον. Απέστειλαν λοιπόν τον Λεωνίδα μετά τριακοσίων αριστέων. Ουδέποτε ψυχή ζώσα εμάνθενε τι απεφάσιζον και τι εσκέπτοντο οι έφοροι της Σπάρτης, πολύ ολιγότερον ηδύνατο να μάθη ο Ηρόδοτος.  Εν προκειμένω θα εσκέφθησαν ως εξής:  Ημείς έχομεν τοιαύτην φήμην , ώστε θα σκεφθή πολύ ο Πέρσης δια να έλθη έως εδώ να πολεμήση μαζί μας. Αν κατορθώσωμεν να ενισχύσωμεν αυτήν την φήμην, ίσως κερδίσωμεν τον πόλεμον. Εκάλεσαν  είτα τον Λεωνίδα, εις τον οποίον θα είπον τα εξης:  Παράλαβε τριακοσίους εκλεκτούς και πορεύου εις τας Θερμοπύλας. Στέλομεν και τον στόλον εις το Αρτεμίσιον. Αν κατορθώσετε να κρατηθήτε, τόσον το καλύτερον. Αν όχι, οφείλεις να δώσης τοιούτον μάθημα εις τον Πέρσην, ώστε να σκεφθή καλώς αν πρέπει να προχωρήση μέχρι της Σπάρτης. Αν δυνηθής να τους φέρης αυτόν τον κλονισμόν, η θυσία σας θα είναι νίκη και ο θάνατός σας θα είναι η ζωή της Σπάρτης.
   Ο Λεωνίδας υπήκουσεν. Είναι δυνατόν να έκαμε και εξ ιδίων του αυτούς τους συλλογισμούς μετά την πείραν των μαχών επί τόπου. Ο θάνατος αυτού και των Τριακοσίων του έφερον το αποτέλεσμά των.  Υπήρξαν η απαρχή της σωτηρίας και της Σπάρτης και της Ελλάδος και του Ευρωπαϊκού πολιτισμού.
λόγω φιλικών δεσμών».
          ΣΠΥΡΟΣ Ν. ΜΑΡΙΝΑΤΟΣ
ΘΕΡΜΟΠΥΛΑΙ – ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΚΑΙ 
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ
                                      ΑΘΗΝΑΙ 1951