Από την "Καλύβα του Στεφανή" στη Σπερχειάδα... στον "Μύλο του Γιατρού" στα Καστέλλια !

 

 

  Η Εθνική Αντίσταση δεν γεννήθηκε ξαφνικά. Δεν ήταν αποτέλεσμα μιας μόνο απόφασης ή μιας στιγμιαίας εξέγερσης.

  Γεννήθηκε αργά και βασανιστικά μέσα στα σκοτεινά χρόνια της Κατοχής, όταν η Ελλάδα βρέθηκε κάτω από τη γερμανική, ιταλική και βουλγαρική κατοχή και ο λαός δοκίμαζε την πείνα, τον φόβο και την ταπείνωση.

  Από τις πρώτες κιόλας μέρες της σκλαβιάς άρχισαν να δημιουργούνται μικρές ομάδες αντίστασης.    Άλλοι μοίραζαν προκηρύξεις, άλλοι έκρυβαν κυνηγημένους, άλλοι συζητούσαν κρυφά πώς ο αγώνας θα μπορούσε να περάσει στα βουνά. 

  Το φθινόπωρο του 1941(27/9) ιδρύθηκε το ΕΑΜ με πρωτοβουλία του ΚΚΕ και τη συμμετοχή μικρότερων κομμάτων της εποχής (ΕΛΔ, ΣΚΕ, ΑΚΕ) και λίγο αργότερα συγκροτήθηκε ο ΕΛΑΣ, η ένοπλη δύναμη του κινήματος.

  Εκείνη την εποχή ένας άνθρωπος πίστευε περισσότερο απ' όλους ότι η Αντίσταση έπρεπε να πάρει τη μορφή αντάρτικου πολέμου. Ήταν ο Θανάσης Κλάρας, ο μετέπειτα Άρης Βελουχιώτης. 

  Ο Άρης καταλάβαινε ότι η Ρούμελη δεν ήταν μόνο ένας δύσβατος ορεινός τόπος. Ήταν μια γη που κουβαλούσε βαθιά μέσα της τη μνήμη του «κλαριού», των αρματολών και των κλεφτών του ’21.     Ήθελε να ξανασυνδέσει τον λαό της Ρούμελης με εκείνη την παράδοση και να μετατρέψει τη μνήμη σε νέο ξεσηκωμό.

  Όμως οργανωμένες ανταρτοομάδες του ΕΑΜ στη Ρούμελη δεν υπήρχαν ακόμη. 

  Βάση για τη συγκρότηση των πρώτων ανταρτικών ομάδων στη Ρούμελη αποτέλεσε το Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας (ΜΕΣ) που αφομοιώθηκε στο ΕΑΜ. Υπήρχε και η ομάδα του παλιού βενιζελικού αξιωματικού Δημήτριου Ψαρρού από το Χρισσό Φωκίδας, που είχε συνιδρύσει την αντιστασιακή οργάνωση «Ελευθερία» και διατηρούσε επαφές με στελέχη του ΚΚΕ Μακεδονίας. 

  Παράλληλα υπήρχε  επικοινωνία με Παρνασσίδα με τον γραμματέα του ΕΑΜ Νίκο Διένη, τον γνωστό «Καπετάν Παπούα», που καταγόταν από τα Καστέλλια Φωκίδας.

  Μέσα σ' αυτό το κλίμα ο Άρης ως στέλεχος του ΚΚΕ και με εντολή του κόμματος, άρχισαν οι πρώτες μυστικές επαφές και συσκέψεις. 

  Γύριζε ασταμάτητα τη Φθιώτιδα, την Ευρυτανία και τη Φωκίδα, αναζητώντας ανθρώπους έτοιμους να πάρουν τα όπλα. 

  Ανάμεσα στους πρώτους που στάθηκαν δίπλα του ήταν και ο Γιώργος Χουλιάρας, ο γνωστός καπετάν Περικλής, επίσης από τα Καστέλλια Φωκίδας. 

  Στον Περικλή ανατέθηκε αργότερα, με απόφαση της ιστορικής σύσκεψης της Λαμίας (4 Μαϊου με τις Περιφερειακές Επιτροπές του ΚΚΕ και του ΕΑΜ), να οργανώσει αντάρτικες ομάδες στην Παρνασσίδα και τη Λοκρίδα.

  Η σύσκεψη εκείνη υπήρξε καθοριστική. Εκεί εγκρίθηκε και η περίφημη διακήρυξη του Θανάση Κλάρα «Εμπρός για το νέο αρματολίκι», με την οποία καλούσε τους Ρουμελιώτες να γίνουν οι νέοι αρματολοί και κλέφτες της λευτεριάς.

  Δεν ήταν μια απλή προκήρυξη, ήταν ένα κάλεσμα αφύπνισης προς έναν λαό που αναζητούσε τρόπο να αντισταθεί.

 

 

 

  Το μεγάλο ξεκίνημα έγινε στις 22 Μαΐου 1942 στη Σπερχειάδα. Σε μια μικρή καλύβα, που έμελλε να μείνει στην ιστορία ως «Καλύβα του Στεφανή», συγκεντρώθηκαν οι πρώτοι αντάρτες του ΕΛΑΣ. Ήταν λίγοι: ο Άρης Βελουχιώτης, ο Φώτης Μαστροκώστας, οι αδελφοί Λέβα και μερικοί ακόμη. Ο οπλισμός τους ήταν ελάχιστος πέντε περίστροφα και ένα παλιό γκρά. 

  Και όμως, μέσα σε εκείνη τη φτωχική καλύβα γεννήθηκε ο πρώτος οργανωμένος πυρήνας του ένοπλου αγώνα. Εκεί δόθηκε και ο πρώτος όρκος των ανταρτών. 

  Ο Άρης μίλησε για ελευθερία, για θυσία, για αγώνα μέχρι τέλους απέναντι στον κατακτητή.

  Οι άνθρωποι εκείνοι δεν ήξεραν αν θα ζήσουν, ούτε αν το εγχείρημα θα πετύχει. Ήξεραν όμως ότι η Ελλάδα δεν μπορούσε να παραμείνει γονατισμένη.

  Από την Καλύβα του Στεφανή ξεκίνησε η δύσκολη πορεία προς τα βουνά της Ρούμελης.

  Περπατούσαν νύχτες ολόκληρες, πεινασμένοι και εξαντλημένοι, προσπαθώντας να αποφύγουν τις ιταλικές περιπόλους και τους συνεργάτες των κατακτητών. Κάποιοι λύγισαν στην πορεία. Όσοι όμως έμειναν κράτησαν ζωντανή τη σπίθα του αντάρτικου.

 

 

 

  Χρόνια αργότερα (1977), όταν ο Γιώργος Χουλιάρας είχε επιστρέψει από την Πολωνία (πολιτικός πρόσφυγας), βρέθηκε ξανά στα Καστέλλια. 

  Θυμάμαι τις αφηγήσεις του στο καφενείο του χωριού. Ως έφηβος άκουγα τον καπετάν Περικλή να μιλά για εκείνες τις πρώτες μέρες της Αντίστασης. 

  Δεν μιλούσε σαν ήρωας, μιλούσε απλά, σαν άνθρωπος που ξαναζούσε μπροστά μας δύσκολες νύχτες και επικίνδυνα περάσματα.

  Διηγούνταν πως, λίγες μέρες μετά το ξεκίνημα από την Καλύβα του Στεφανή, πέρασε μαζί με τον Άρη Βελουχιώτη έξω από τα Καστέλλια, γνωρίζοντας σπιθαμή προς σπιθαμή τα μονοπάτια της Παρνασσίδας.  Προχωρούσαν προσεκτικά, περιμένοντας να πέσει το σκοτάδι για να μη γίνουν αντιληπτοί από τα ιταλογερμανικά περίπολα ή τους συνεργάτες τους.

  Θυμόταν μάλιστα ένα περιστατικό που είχε μείνει ζωντανό στη μνήμη των παλιών χωριανών. Οι δυο τους έφθασαν στα Καστέλλια μόλις είχε νυχτώσει. Αρχικά κατευθύνθηκαν στο σπίτι συγγενών του Περικλή του Αποστόλη, του Παναγιώτη και του Νίκου Χουλιάρα.     Όμως δεν αισθάνθηκαν ασφαλείς για να μείνουν.    Έτσι πέρασαν απέναντι από το ρέμα του χωριού και κλείστηκαν στον «Μύλο του Γιατρού», ιδιοκτησία του Καστελλιωτη γιατρού Παπαγεωργίου, όπου εργαζόταν ως μυλωνάς ο  Νίκος Χουλιάρας.

  Έμειναν εκεί κρυμμένοι όλη τη νύχτα. Την επόμενη ημέρα, μόλις έπεσε και πάλι το σούρουπο, έφυγαν αθόρυβα. 

  Ο καπετάν Περικλής έμεινε στην Παρνασσίδα, με αποστολή τη στρατολόγηση και την οργάνωση αντάρτικης ομάδας, ενώ ο Άρης συνέχισε προς την περιοχή του Δομοκού και τα βουνά της Ευρυτανίας.

  Οι μεγαλύτεροι στο καφενείο, άνθρωποι που είχαν ζήσει την Κατοχή, επιβεβαίωναν κάθε τόσο τα λόγια του καπετάν Περικλή και συμπλήρωναν λεπτομέρειες. 

  Εκεί καταλάβαινε κανείς ότι το αντάρτικο δεν ήταν μόνο ιστορία βιβλίων. Ήταν βιωμένη μνήμη του τόπου, δεμένη με πρόσωπα, μονοπάτια, καλύβες και μύλους της Ρούμελης.

 

 

 

  Ο Άρης συνέχισε προς τη Δομνίστα και τα βουνά της Ευρυτανίας. 

  Οι συνθήκες ήταν εξαιρετικά δύσκολες. Περπατούσαν νύχτες ολόκληρες, πεινασμένοι και εξαντλημένοι. Κάποιοι εγκατέλειψαν στην πορεία. Όσοι όμως έμειναν κράτησαν ζωντανό το ξεκίνημα του αντάρτικου.

  Η πρώτη μεγάλη δημόσια εμφάνιση του ΕΛΑΣ έγινε στις 7 Ιουνίου 1942 στη Δομνίστα Ευρυτανίας. 

  Οι κάτοικοι είδαν ξαφνικά να μπαίνουν στο χωριό ένοπλοι αντάρτες με ελληνική σημαία και τραγούδια της λευτεριάς. Επικεφαλής ήταν ο Άρης Βελουχιώτης.

  Στην πλατεία του χωριού μίλησε στον κόσμο για την ανάγκη του αγώνα, για το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ, για τη συνέχεια της Επανάστασης του 1821. 

  Κάλεσε τον λαό να στηρίξει την Αντίσταση και να πολεμήσει τους κατακτητές και τους συνεργάτες τους.

  Η εμφάνιση εκείνη είχε τεράστια σημασία. Για πρώτη φορά μέσα στη μαύρη Κατοχή ο λαός έβλεπε οργανωμένους Έλληνες αντάρτες να σηκώνουν ανοιχτά τη σημαία της αντίστασης. 

  Η είδηση απλώθηκε γρήγορα σε όλη τη Ρούμελη και έδωσε κουράγιο στους σκλαβωμένους ανθρώπους. 

  Πολλοί νέοι άρχισαν να ανεβαίνουν στα βουνά για να ενταχθούν στον ΕΛΑΣ.

  Την ίδια περίοδο δημιουργήθηκαν και άλλες αντιστασιακές οργανώσεις. Ο Ναπολέων Ζέρβας οργάνωσε τον ΕΔΕΣ, που έδρασε κυρίως στην Ήπειρο και στον Βάλτο της Αιτωλοακαρνανίας, ενώ ο Δημήτριος Ψαρρός ίδρυσε την ΕΚΚΑ με δράση στην περιοχή της Γκιώνας. 

  Παρά τις πολιτικές διαφορές τους, οι οργανώσεις αυτές είχαν κοινό στόχο την εκδίωξη των κατακτητών.

  Η πρώτη μεγάλη κοινή επιχείρηση ήταν η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, στις 25 Νοεμβρίου 1942. 

  Με τη συνεργασία του ΕΛΑΣ, του ΕΔΕΣ και Βρετανών σαμποτέρ καταστράφηκε μια στρατηγικής σημασίας γέφυρα που χρησιμοποιούσαν οι Γερμανοί για τον ανεφοδιασμό τους. 

  Η επιχείρηση αυτή θεωρήθηκε ένα από τα σημαντικότερα σαμποτάζ στην κατεχόμενη Ευρώπη. Κυρίως, όμως, ανέβασε το ηθικό του ελληνικού λαού και απέδειξε ότι η Αντίσταση μπορούσε να χτυπήσει αποτελεσματικά τον κατακτητή.**

  Από τα μέσα του 1942 και ιδιαίτερα μέσα στο 1943, το αντάρτικο εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την ορεινή Ελλάδα. Οι αντάρτες απελευθέρωσαν μεγάλες περιοχές, δημιούργησαν μορφές λαϊκής αυτοδιοίκησης και έδωσαν νέα ελπίδα στον κόσμο. Οι περιοχές που έλεγχε ο ΕΛΑΣ ονομάστηκαν «Ελεύθερη Ελλάδα».

  Η Εθνική Αντίσταση ξεκίνησε λοιπόν από λίγους αποφασισμένους ανθρώπους, από μικρές μυστικές συσκέψεις, από φτωχικές καλύβες, νυχτερινά περάσματα, δύσβατα μονοπάτια της Ρούμελης και από έναν μύλο κρυμμένο δίπλα στο ρέμα ενός χωριού της Φωκίδας.

  Εκεί, μέσα στη σιωπή της Κατοχής, άναψε η πρώτη φωτιά της Εθνικής Αντίστασης.

  Ξεκίνησε από την ανάγκη ενός λαού να ξανασταθεί όρθιος. Και μέσα σε λίγους μήνες εξελίχθηκε σ' ένα από τα μεγαλύτερα αντιστασιακά κινήματα της κατεχόμενης Ευρώπης.

 

* Είναι ο μοναδικός μύλος που σώζεται ως κτήριο που θυμίζει το μύλο. Βρίσκεται κάτω ακριβώς από το Νεκροταφείο, δίπλα στο γεφύρι.

 

**Ως αντίποινα για την ανατίναξη της Γέφυρας του Γοργοπόταμου στις 24 Νοεμβρίου 1942 των ανταρτικών μονάδων του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕ τα ξημερώματα της 9ης Δεκεμβρίου1942 τρία ιταλικά καμιόνια, συνοδευόμενα από ισχυρές δυνάμεις μετέφεραν μέσα δέκα τέσσερις κρατούμενους από το  στρατόπεδο της Θήβας αλυσοδεμένους και τους εκτέλεσαν στην Στενή Καστελλιων.

 

Υ.Γ.1. Πριν από την ιστορική «Καλύβα του Στεφανή» είχαν προηγηθεί σημαντικά γεγονότα που οδήγησαν σταδιακά στη γέννηση της Εθνικής Αντίστασης και του ένοπλου αγώνα:

 

21 Απριλίου 1941: Ο στρατηγός Τσολάκογλου συνθηκολογεί και παραδίδει τον ελληνικό στρατό στους Γερμανούς.

 

23 Απριλίου 1941: Ο βασιλιάς και η κυβέρνηση της 4ης Αυγούστου αναχωρούν για το εξωτερικό, αφήνοντας πίσω περίπου 2.000 φυλακισμένους και εξόριστους στα χέρια των χιτλερικών.

 

15 Μαΐου 1941: Στη γνωστή «Σύσκεψη της Καισαριανής», ο Άρης Βελουχιώτης μιλά για πρώτη φορά ανοιχτά για την ανάγκη ένοπλου αγώνα απέναντι στους κατακτητές.

 

Υ.Γ.2.  Υπάρχει επίσης και η ιστορική «Καλύβα του Σιαφάκα» στα Χατζογιαννέικα Καρπενησίου, η οποία διεκδικεί τη δική της θέση στην απαρχή του ελληνικού αντάρτικου, δίπλα στην «Καλύβα του Στεφανή».

Ανατολικά του οικισμού βρισκόταν η καλύβα του Βασίλη Σιαφάκα. 

Εκεί φιλοξενήθηκε, στις αρχές Μαΐου του 1942, ο Άρης Βελουχιώτης μαζί με την πρώτη αντάρτικη ομάδα του, που αποτελούνταν από τους: Άρη, Φώτη Μαστροκώστα (Θάνο), Κώστα Τσιλέκα (Κίμωνα), Νίκο Λέβα, Βάσο Ξυνοτρούλια, Ηλία Ντρούζο, Βασίλη Σιταρά και Σπύρο Τσιλιγιάννη.

Στην καλύβα αυτή πραγματοποιήθηκε σύσκεψη ανταρτών και πολιτικών στελεχών, όπου πάρθηκαν αποφάσεις για την περαιτέρω πορεία του αντάρτικου και την ένοπλη δράση της μικρής τότε ομάδας. Εκεί, κάτω από τη σκιά του Βελουχιού, ο Άρης πρόσθεσε στο όνομά του το ιστορικό πλέον προσωνύμιο «Βελουχιώτης».

Λίγους μήνες αργότερα, στις 27 Ιουλίου 1942, η 8η Απελευθερωτική Ομάδα του ΕΛΑΣ στην Αγόριανη «βγαίνει στο κλαρί» με επικεφαλής τους Δημήτρη Δημητρίου «Νικηφόρο», Γιάννη Αλεξάνδρου «Διαμαντή», Γιώργο Χουλιάρα «Περικλή», Λουκά Καθούλη «Αριστείδη» ή «Αριστείδη Θηβαίο», Γιάννη Σουραβλή «Τηλέμαχο» — που αρχικά είχε το ψευδώνυμο «Λυκούργος» — Γιώργο Τούμπα «Βασίλη» ή «Βασιλάκη», Κώστα Αφέντη «Καραϊσκάκη», Γιάννη Λάζο, Γιώργο Καρούμπη «Γαύρο», καθώς και τον καταδιωκόμενο Αποστόλη (Τόλια) Αποστολόπουλο ή «Αγαμέμνονα».