Δημογραφικό: ένα πολυσύνθετο πρόβλημα

Γράφει η Ευμορφία Ρουποτιά
Φιλόλογος
Δημοτική Σύμβουλος

Καθημερινά όλα τα μέσα κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τη γήρανση του πληθυσμού στις δυτικές κοινωνίες, καθώς οι γεννήσεις μειώνονται και κάθε χρόνο χάνεται μια πόλη σε πληθυσμό ανάλογο με αυτόν της Λαμίας. Όλα αυτά είναι και δυσάρεστα και δυσοίωνα, καθώς δεν είναι εύκολο να ακούμε για τέτοια μείωση, ενώ είναι ένα φαινόμενο που προδιαγράφει ένα άδηλο μέλλον.
Όλοι και όλες εξαπολύουμε μύδρους ενάντια στους ασκούντες και στις ασκούσες εξουσία, επιχειρηματολογώντας για αυξημένο κόστος ζωής, για αδυναμία επιβίωσης, για μη κοινωνική πρόνοια και στήριξη. Χωρίς να θέλω να ευλογήσω τα γένια κανενός και καμιάς και χωρίς να αγνοήσω τις ευθύνες που αναλογούν στους/στις πολιτικούς, το δημογραφικό πρόβλημα δεν έχει μόνο οικονομικές ρίζες, δεν απορρέει μόνο από καθαρά οικονομικούς όρους, αλλά συνδέεται και με τη γενική μεταβολή στη μορφή των κοινωνιών από τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα και στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα που διανύουμε.
Μιλάμε κυρίως για μεταβολή που αφορά τη μορφή των οικογενειών, τη θέση της γυναίκας, τον τρόπο ζωής, τη νοοτροπία και την εξέλιξη των επιστημών. Κάποτε η οικογένεια ήταν εκτεταμένη, καθώς συγκατοικούσαν οι παππούδες με τα παιδιά τους και τις οικογένειές τους και έτσι υπήρχαν χέρια βοήθειας για να μεγαλώνουν αρκετά παιδιά, ενώ και η γυναίκα δεν εργαζόταν και ο κύριος ρόλος της ήταν οι εργασίες της οικίας και, όχι μόνο, η ανατροφή των παιδιών. Με αποτέλεσμα, εξοικειωμένη με αυτόν τον ρόλο, δεν της ήταν παράταιρο και δεν φάνταζε ουτοπικό να μεγαλώνει πολλά παιδιά.
Ο τρόπος δε που ζούσαν οι άνθρωποι τότε ήταν πιο απλός, στηριζόταν στα λίγα υλικά αγαθά. Τα παιδιά μάθαιναν να μοιράζονται το ίδιο δωμάτιο, τα ίδια λιγοστά ρούχα (έκαναν τον γύρο τους σε όλα τα αδέλφια ή και ξαδέλφια και πραγματικά ήταν λίγα, καθώς μία ήταν η περιβολή για το σχολείο, η ποδιά, μία η καλή για την εκκλησία και για γιορτές και μία η καθημερινή), έπαιζαν με αυτοσχέδια παιχνίδια, μάθαιναν από μικρή ηλικία να εργάζονται και να συνεισφέρουν όσο μπορούσαν σε πιθανές αγροτικές και κτηνοτροφικές εργασίες. Κάποια παιδιά σπούδαζαν και κάποια έμειναν πίσω για να στηρίζουν τις παραπάνω εργασίες για την επιβίωση της οικογένειας.
Επίσης, μέθοδοι αντισύλληψης και οικογενειακού προγραμματισμού δεν υπήρχαν ούτε ως φράσεις, ενώ η γυναίκα τεκνοποιούσε σε πολύ νεαρή ηλικία (κάποτε η εικοσάχρονη ήταν μεγάλη, δεν το συζητώ για τριαντάχρονη).
Σήμερα, η οικογένεια είναι κατά βάση πυρηνική, αλλά και μονογονεϊκή και άλλων σύγχρονων μορφών. Σήμερα τα παιδιά έχουν ξεχωριστούς χώρους όπου κινείται το καθένα, τα παιχνίδια έπαψαν να είναι αυτοσχέδια αλλά κοστίζουν, όλα τα παιδιά εκπαιδεύονται, σπουδάζουν, οι γονείς εργάζονται και εκ των πραγμάτων είναι δύσκολο να μπορούν να μεγαλώσουν πολλά παιδιά (οικονομικά και για λόγους ψυχοσύνθεσης). Ενώ και η ηλικία κατά την οποία οι άνθρωποι επιλέγουν να έρθουν σε γάμο ή και σε άλλες μορφές συμβίωσης είναι πάνω από τα 30 χρόνια, οι απαιτήσεις είναι πολλές, οι υλικές ανέσεις είναι προϋπόθεση για τη δημιουργία οικογένειας, ενώ και ο ατομικιστικός τρόπος προσέγγισης της πραγματικότητας σήμερα έχει επηρεάσει και τις σχέσεις των δύο φύλων και των μελών της οικογένειας. Αν προσθέσουμε και τις μεθόδους αντισύλληψης και τον οικογενειακό προγραμματισμό, κατανοούμε ότι πλέον οι γεννήσεις ελέγχονται.
Όλα τα παραπάνω δεν γράφονται με διάθεση να εξωραΐσουμε το παρελθόν και να ωραιοποιήσουμε αυτό, καταδικάζοντας το παρόν. Οι εποχές αλλάζουν, τα δεδομένα μεταβάλλονται, οι θεσμοί υφίστανται μεταμορφώσεις. Απλώς γράφονται για να δειχθεί ότι, έτσι όπως εξελίχθηκαν τα πράγματα, η δημιουργία πολυμελούς οικογένειας μέσα σε έναν κόσμο που έχει συνηθίσει διαφορετικά, σε έναν κόσμο που τα παιδιά δεν είναι τυχαίο γέννημα αλλά συνειδητή επιλογή (και πραγματικά έτσι πρέπει να είναι και όχι ανώριμη επιλογή ως εκπλήρωση μόνο βιολογικών αναγκών), είναι δύσκολο να υπάρξει, συνυπολογίζοντας βέβαια και την οικονομική δυσπραγία των περισσότερων κρατών. 
Το θέμα πια δεν είναι αν μπορεί να υπάρξει μια μεταστροφή ή επιστροφή σε προγενέστερες μορφές οικογενειών — η οικογένεια με πάνω από δύο παιδιά θα σπανίζει — αλλά είναι αν δεν θα απειληθεί η ίδια η έννοια της οικογένειας ως θεσμού που πολλαπλώς διασφαλίζει την κοινωνική συνοχή και δεν θα υποστεί τέτοιες αλλαγές που θα έρθει εποχή παντελούς κατάργησής της.