ΚΑΘΑΡΑ ΔΕΥΤΕΡΑ ΚΑΙ ΚΟΥΛΟΥΜΑ

Του Χρήστου Δελημπούρα
πρ. Σχολικός Σύμβουλος – Προϊστάμενος Π.Ε.

Είναι μια θρησκευτική γιορτή, η οποία εορτάζεται οικογενειακά και με μουσική και αποτελεί την έναρξη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Είναι μια πασίγνωστη ελληνική κινητή εορτή που γίνεται κάθε χρόνο στην εξοχή με νηστίσιμα φαγητά, σηματοδοτώντας την έναρξη της Σαρακοστής. Είναι γιορτή της Καθαράς Δευτέρας, που χαρακτηρίζεται από ομαδική έξοδο στην ύπαιθρο και χαρακτηριστικά έθιμα. Η εξακρίβωση της λέξης παρουσιάζει αρκετές δυσκολίες. 
Σύμφωνα με την άποψη που επικράτησε, η λέξη σχετίστηκε με τη λατινική λέξη cumulus, που σημαίνει σωρός, αλλά και αφθονία, τέλος και επίλογος. Τη γνώμη αυτή υποστήριξαν ο Νικόλαος Πολίτης, ο Βασίλης Φάβας κ.ά. 
Τα κούλουμα θεωρούνται επίλογος των εορτασμών της Αποκριάς, που αρχίζουν την Τσικνοπέμπτη και ολοκληρώνονται την Καθαρά Δευτέρα. 
Ο Καμπούρογλου Δημήτριος θεωρεί τον όρο καθαρά αθηναϊκό, συσχετίζοντάς τον με τους Στύλους του Ολυμπίου Διός, όπου οι Αθηναίοι γιόρταζαν την Καθαρά Δευτέρα από παλιά. 
Ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης γράφει ότι η λέξη ενδέχεται να προέρχεται από το culumus/culmen (κορυφή), που σημαίνει (γεμάτος). 
Λέγεται πως το έθιμο είναι βυζαντινό. Γιορτάζανε και στο Βυζάντιο την Καθαρά Δευτέρα και τρώγανε κατά τη νηστίσιμη αυτή μέρα κουκιά, που τα λέγανε κουλούμια. Από αυτά προήλθαν τα κούλουμα. 
Ο ελληνικός λαός "θρηνεί" με εύθυμο τρόπο την αρχή της νηστείας, που σημαίνει αποχή από το κρέας και προβάλλει με το δικό του τρόπο τα νηστίσιμα, που θα τον κρατήσουν συντροφιά. 
Να τι λέει: "Τ' ακούτε τι παρήγγειλεν η Καθαρά Δευτέρα; Πέθαν' ο Κρέος, πέθανε, ψυχομαχάει ο Τύρος Σηκώνει ο Πράσσος την ουρά και ο Κρέμμυδας τα γένια....".
Οι παλιότεροι καλωσόριζαν την Καθαρά Δευτέρα λέγοντας: "Καλώς την Σαρακοστή με σκόρδα με κρεμμύδια". 
Την ημέρα αυτή, ιδιαίτερα, οι κάτοικοι των πόλεων συνηθίζεται να πηγαίνουν οικογενειακά σε διάφορα εξοχικά μέρη, ή πολλές φορές περιορίζονται στους κήπους των σπιτιών τους, στρώνουν τραπέζι και τρώνε νηστίσιμα φαγητά (χαλβά, ελιές, φασόλια, ταραμά, ραπανάκια και άζυμο ψωμί, τη λαγάνα), πίνουν κρασί και χορεύουν λαϊκούς χορούς. Τα παιδιά πετούν χαρταετούς. 
Στις υπαίθριες συγκεντρώσεις, εκτός από το χορό και το τραγούδι, έχουν καταγραφεί και άλλα πολλά έθιμα. 
Στον Τύρναβο βράζουν το φαγητό της ημέρας (χορτόσουπα από σπανάκι, χωρίς λάδι, με λίγο ρύζι και ξίδι) σε μεγάλη. κατσαρόλα τοποθετημένη στο σταυροδρόμι και τρώνε, τραγουδώντας άσεμνα τραγούδια. Το έθιμο αυτό (Μπουρανί) και πολλά άλλα μας θυμίζουν τις αρχαίες φαλλικές γιορτές του Διονύσου. 
Σε άλλα μέρη οι μεταμφιεσμένοι φορούν δέρματα ζώων και κουδούνια και διασκεδάζουν τους θεατές με αυτοσχέδιες παραστάσεις,όπως είναι ο Βλάχικος Γάμος, ο Νεομαγνησιώτικος Γάμος, η Κηδεία του Τυροφάγου, η Κηδεία του Καρνάβαλου, το Κάψιμο του Τζάρου κ.ά. 
Η Καθαρά Δευτέρα,τέλος, όπως και οι ημέρες της Αποκριάς, θεωρείται κατάλληλη για μαντικές ενέργειες. Ένα από τα γνωστά αυτά μέσα είναι και η αρμυροκουλούρα. 

ΚΟΥΛΟΥΜΑ: Τι τρώμε ! 
Πρώτη και καλύτερη η λαγάνα, η οποία είναι ένα είδος άζυμου ψωμιού και φτιάχνεται χωρίς προζύμι ή μαγιά. Έχει πλατύ σχήμα και ψήνεται εύκολα. Στο τραπέζι υπάρχει ακόμη ο αγαπημένος και υγιεινός χαλβάς, ταραμοσαλάτα, ελιές, λαχανικά, τουρσί, ντολμαδάκια κ.ά. Τα θαλασσινά ( καλαμάρια, χταπόδια, σουπιές κ.ά), αλλά και τα όστρακα ( μύδια, στρείδια κ.ά) έχουν την πρώτη θέση, ενώ οι πιο παραδοσιακοί μαγειρεύουν και το εθνικό μας φαγητό, δηλαδή τη φασολάδα.. 

Γιατί πετάμε χαρταετό ;
Το πέταγμα του χαρταετού γίνεται και συμβολίζει το πνευματικό (πέταγμα) του ανθρώπου. 
Το ανθρώπινο πνεύμα είναι πλασμενο για να πετά στα ουράνια, άρα το πέταγμα του χαρταετού συμβολίζει την πνευματική Ανάσταση της περιόδου αυτής. 
Η συνήθεια των ανθρώπων να φτιάχνουν χαρταετούς και να τους πετούν ψηλά στον ουρανό είναι πανάρχαιο, καθώς ο πρώτος χαρταετός κατασκευάστηκε τουλάχιστον 1000 χρόνια πριν από τη γέννηση του Χριστού. Ο σκοπός του εθίμου στην αρχαία Κίνα ήταν η επικοινωνία του ανθρώπου με το Θεό. Οι άνθρωποι πίστευαν τότε ότι όσο πιο πολύ ψηλά πετάξει ο χαρταετός, τόσο πιο πιθανό είναι ο Θεός να ιδεί τις ευχές τους που κρέμονταν πάνω του και να τις πραγματοποιήσει. 
Εκτός όμως τη θρησκευτική του διάσταση ο χαρταετός στο παρελθόν ει και άλλες χρήσεις μιας και χρησιμοποιούνταν για μετεωρολογικές προβλέψεις, για στρατιωτική κατασκοπεία, ακόμη και για μεταφορά αντικειμένων σε δυσπρόσιτες περιοχές. 
Επίσης, ο Αμερικανός εφευρέτης Βενιαμίν Φραγκλίνος ανακάλυψε το αλεξικέραυνο χάρη σε πειράματα που έκανε με το χαρταετό και ένα κλειδί. 
Το γεγονός ότι το έθιμο γίνεται κάθε χρόνο την Καθαρά Δευτέρα κάθε άλλο παρά τυχαίο είναι. 
Η Καθαρά Δευτέρα είναι η πρώτη ημέρα της Σαρακοστής, όπου οι Χριστιανοί ξεκινούν σωματική και πνευματική κάθαρση του εαυτού τους μέσω της μεγάλης νηστείας του Πάσχα. 
Έτσι με τη νηστεία καθαρίζουμε το σώμα και την ψυχή μας και με το πέταγμα του χαρταετού ερχόμαστε έστω και νοητά πιο κοντά στο Θεό. 
Σήμερα τα κούλουμα γιορτάζονται σε όλες τις πόλεις και σε όλα τα χωριά της πατρίδας μας. "Γλεντήστε, γιατί χανόμαστε, ζήστε ξέφρενα σαν να μην υπάρχει αύριο".

Η Στάση της Εκκλησιάς
Οι εκδηλώσεις της Αποκριάς και της. Καθαράς Δευτέρας ξέφευγαν κάποτε από τα όρια της σωφροσύνης και καταντούσαν να είναι εκδηλώσεις λατρείας των ψευτόθεων. 
Γι' αυτό ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος τον 4ο μ.Χ. αιώνα χαρακτηρίζει τις μεταμφιέσεις τα μασκαρέματα " καταγέλαστον κωμωδίαν".
Η Καθαρά Δευτέρα για την Εκκλησία είναι η αρχή της νηστείας, που λέγεται "Σαρακοστή", γιατί κρατάει σαράντα ημέρες κι έγινε κατά μίμηση της νηστείας που έκανε ο Χριστός πριν αρχίσει τη δημόσια δράση του. 
Οι ημέρες της εβδομάδας αυτής και οι άλλες που ακολουθούν δεν είναι ευκαιρία για διασκεδάσεις, λένε οι Πατέρες της Εκκλησίας, αλλά ξεκίνημα για πνευματικούς αγώνες. Αποχή όχι μόνο από ορισμένα είδη τροφών, αλλά αποχή κυρίως από τα πάθη, τις κακίες κ.ά. 
"Βρωμάτων και παθών αποχή ποιούντες". Η Εκκλησία αναγγέλλει το ξεκίνημα της νηστείας ως εξής: "Το στάδιον των εορτών ηνέωκται, οι βουλομενοι αθλήσαι εισέλθετε αναζωσάμενοι τον καλόν της νηστείας αγώνα".

Εύχομαι, από βάθους καρδιάς, σε όλους σας: 
ΚΑΛΕΣ ΑΠΟΚΡΙΕΣ ! 
ΚΑΛΗ ΣΑΡΑΚΟΣΤΗ!