ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ: Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΝ 19º ΑΙΩΝΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΞΕΝΩΝ ΠΕΡΙΗΓΗΤΩΝ

Γράφει ο
Νίκος Ταξιάρχη και Γεωργίας Δαβανέλλος

Gaston Deschamps

Στις 28 Οκτωβρίου 1885, ο G. Deschamps, απόφοιτος της  Ecole Normale, λάτρης της αρχαιολογίας, διορίζεται στη Γαλλική Σχολή Αθηνών. Φεύγοντας από τη Γαλλία περνά από τη Ρώμη, όπου μένει για λίγο στην εκεί Γαλλική Σχολή. Φτάνει στον Πειραιά όπου τον περιμένει ο Γιώργης ο βαρκάρης. Ο Deschamps είναι 25 χρονών, ποτισμένος από τα νάματα μιας γερής κλασσικής παιδείας. Ονειρεύεται συγκλονιστικές ανακαλύψεις στο χώρο όπου έλαμψε μια απαράμιλλη τέχνη. Σίγουρα ελπίζει πως σε κάποια άγνωστη γωνιά τον περιμένει η δόξα!
Ο διορισμός του είχε τριετή ισχύ. Έπρεπε λοιπόν να ενταχθεί αμέσως στο ερευνητικό πρόγραμμα της Σχολής την οποία διηύφθηνε ο  Paul Foucart. Επειδή η Σχολή είχε τις δραστηριότητές της και προς τη Μικρά Ασία, το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Απριλίου 1886 βρίσκεται κιόλας στις Τράλλεις μαζί με τον G. Cousin. Επιχειρούν μια αναγνωριστική περιοδεία, που διαρκεί μέχρι τον Ιούνιο και στέφεται από επιτυχία. Το επόμενο έτος, πάλι μεταξύ Απριλίου- Ιουνίου 1887, αναλαμβάνει μια δεύτερη αποστολή μαζί με τον Doublet.Είναι η τελευταία του επίσκεψη στην Καρία. Τον επόμενο χρόνο (1888), από 16 Φεβρουαρίου – 11 Απριλίου, επιχειρεί ανασκαφές στην Αμουργό, Μινώα, Αρκεσίνη και Αιγιάλη είναι οι χώροι των ερευνών του. Τον Ιούλιο του ιδίου χρόνου εξερευνά την κοιλάδα του Σπερχειού . Είναι λοιπόν φανερό πως ο Deshamps εγνώρισε έναν ευρύτερο ελληνισμό, τον αλύτρωτο της Μικράς Ασίας και ικανό μέρος από τον ελεύθερο του μικρού ελληνικού κράτους. Η Ελλάδα το 1886 αγωνιζόταν να εισέλθει στην οικογένεια των προoδευμένων λαών. Είχε πίσω της περίπου μισόν αιώνα ελευθέρου εθνικού βίου και τέσσερις αιώνες βαριάς δουλείας που δεν της επέτρεψαν να συμμετάσχει στα επιτεύγματα που άλλαξαν τη ζωή και τη σκέψη της Δυτικής Ευρώπης. Επειγόταν να κερδίσει το χαμένο χρόνο και τα άλλα δικά της εδάφη. ‘Ηδη η προσάρτηση της  Θεσσαλίας και της Άρτας (1881) αποτελούσε ένα πρώτο βήμα για την πραγμάτωση της μεγάλης ιδέας, έστω και αν έγινε παραχώρηση των Μεγάλων Δυνάμεων . Όμως, το 1886, ένα χρόνο μετά την άφιξη του Deshamps  στην Αθήνα, η απόπειρα του Θεόδωρου Δηλιγιάννη να ενσωματώσει την Ήπειρο, για να αντισταθμίσει την πραξικοπηματική προσάρτηση της Ανατολικής Ρωμυλίας στη Βουλγαρία, απέτυχε. Εκκρεμούσε και το Κρητικό ζήτημα, που η λύση του όλο και ξεμάκραινε. Στον τομέα του εκσυγχρονισμού της χώρας ο Χαρίλαος Τρικούπης, η δεσπόζουσα πολιτική φυσιογνωμία της εικοσαετίας 1885-1895, πραγματοποιούσε μεγάλα δημόσια έργα- οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο, διώρυγα της Κορίνθου- παράλληλα με την αναδιοργάνωση της διοίκησης και του στρατού. Την ίδια εποχή εγκαθίστανται στην Ελλάδα πλούσιοι Έλληνες του εξωτερικού, οι «ετερόχθονες», που ανεδείχθησαν σε σημαντικούς παράγοντες της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής ζωής του τόπου. Επειδή οι πόροι για το πρόγραμμα του Τρικούπη και τον «ειρηνοπόλεμο» του Δηλιγιάννη προέρχονταν από δανεισμό, η αδυναμία αντιμετώπισης του εξωτερικού χρέους οδήγησε στη γνωστή πτώχευση το 1893. Ήρθε λοιπόν ο νεαρός Γάλλος στο μικρό βασίλειο, θαμπωμένος οπωσδήποτε από τη λάμψη της αρχαιότητας.  Είχε όμως την εξυπνάδα να μην παρασυρθεί απ’ αυτήν και να μην την κάμει κριτήριό του. Δεν κλείστηκε στο γραφείο του και ούτε απομονώθηκε στους χώρους των ανασκαφών. Τριγύρισε στα σαλόνια αλλά και στην αγορά, ήπιε καφέ και ρακή στα καφενεία της πρωτεύουσας και των χωριών , συζήτησε με λογίους και με απλούς ανθρώπους, παρακολούθησε Καραγκιόζη, διάβασε εφημερίδες, σε μια προσπάθεια να κατανοήσει τους Νεοέλληνες. Παρακολουθεί τις εκδηλώσεις τους, τον τρόπο της σκέψης τους, τις συνήθειές τους.  Και ειλικρινά ενθουσιασμένος, ομολογεί πως ανακαλύπτει ένα λαό έξυπνο, δραστήριο και δημιουργικό  που του θυμίζει τον Οδυσσέα, αφού από τη συμπεριφορά του δεν λείπει η ευστροφία και η πονηριά.  Ερμηνεύει τις ποικίλες εκφάνσεις της νεοελληνικής ζωής μέσα στην ιστορική τους προοπτική, για να καταλήξει ότι «παρά τις φαινομενικές ρωγμές, δεν υπάρχει ιστορία πιο συνεχής από την ιστορία τούτης της φυλής». Αντιλαμβάνεται πόσο σύνθετος είναι ο ελληνισμός, «συνάμα, αρχαίος, βυζαντινός και σύγχρονος», και πόσο αναπόφευκτες ήταν οι ανωμαλίες που συνόδευσαν την είσοδό του στην κοινότητα των ελευθέρων κρατών. Κατανοεί τους δεσμούς του με την Ανατολή, που υπήρξε επί αιώνες ο ζωτικός του χώρος, «οι Έλληνες θεωρούν την Ανατολή σπίτι τους» γράφει. Σκέπτεται κανείς πως ήταν της μοίρας του να δει την απελευθέρωση των αλυτρώτων, για την οποία είχε ενδιαφερθεί μετέχοντας στην Ligue Francaise  pour la defense des droits de l’Hellenisme-Γαλλική Ένωση για την υπεράσπιση των ελληνικών δικαίων- αλλά και το διωγμό των Ελλήνων από τη Μικρασία, που την είχε εν μέρη διασχίσει. Ο Deshamps παρακολουθεί τις σχέσεις της μικρής Ελλάδας με τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής- Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία, Αυστρία, Ρωσία- που μέσα στο πολύπλοκο παιχνίδι ανταγωνισμών για τη  επικράτηση στην Ανατολή, λησμονούν στοιχειώδεις κανόνες δικαίου και παραγνωρίζουν το ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει στην περιοχή το ελληνικό κρατίδιο. Διαβάζοντας τούτο το βιβλίο, δεν αμφιβάλει κανείς για τα φιλελληνικά αισθήματα του συγγραφέα. Ωστόσο δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι διέθετε οξυδέρκεια, παρατηρητικότητα και κριτικό πνεύμα. Δεν έχει προκαταλήψεις, αλλά δεν κλείνει τα μάτια στις αδυναμίες που αναπόφευκτα ανακαλύπτει. Επιστρατεύει τότε το λεπτό χιούμορ για να περιγράψει τους πρωτευουσιάνους της «καλής κοινωνίας» που μιμούνται χωρίς επιτυχία τα ευρωπαϊκά ήθη ή την τάση για πολιτικολογία, κοινό και αδιαφιλονίκητο γνώρισμα της ράτσας, ή άλλα στοιχεία που ξενίζουν τον Ευρωπαίο. Όμως δεν γίνεται δυτικός. Υπάρχει μια έμφυτη, θα έλεγε κανείς, καλή προαίρεση που τον οδηγεί στην κατανόηση και όχι στην κατάκριση της περιφρόνησης. Είναι σίγουρος πως ο ελληνισμός έχει μέλλον και πως είναι ικανός να ξεπεράσει τις αδυναμίες του. Το ύφος του είναι γλαφυρό και παραστατικό. Η φράση του αστράφτει, λάμπει από χρώματα και σχήματα. Ξέρει να γίνεται λυρικός, πρωτότυπος, σπαρταριστός. Η ελληνική φύση τον  μαγεύει, καθώς ξυπνά μέσα του μνήμες από την μυθολογία και την ιστορία. Ο λογοτέχνης δεν απαλλάσσεται εύκολα από τον επιστήμονα, ο νοσταλγός του παρελθόντος συνδυάζεται πολύ φυσικά με τον άνθρωπο της εποχής : περιστατικά που τον εντυπωσίασαν, όπως η εκτέλεση  κάποιων κακούργων στον Πειραιά, ή που δίνουν ανάγλυφη την ελληνική νοοτροπία παρατίθενται με ενάργεια και χιούμορ. Και η χάρη του ύφους ενισχύεται σε πολλά σημεία από την επιτυχημένη παρεμβολή ελληνικών φράσεων ή λέξεων. Στο κείμενό του υπάρχουν φυσικά και πολλά pallikares (παλικάρια). Για το συγγραφέα μας τα παλικάρια δεν είναι μόνον οι απόγονοι των αγωνιστών του ’21, είναι επιπλέον εκείνοι οι «άτακτοι» που δυσκολεύονταν ή δεν ήθελαν να προσαρμοστούν σε μια νέα τάξη πραγμάτων, δημιουργώντας μικρά και μεγάλα προβλήματα. Χαρακτηρίζοντας τις δυο κυρίαρχες φυσιογνωμίες της εποχής, τον Χαρίλαο Τρικούπη και το Θ. Δηλιγιάννη, θεωρεί τον πρώτο δικηγόρο και τον δεύτερο εκπρόσωπο των παλικαριών, αποδίδοντας έτσι το διαφορετικό κόσμο και τη νοοτροπία που αντιπροσώπευε ο καθένας. Από το παλάτι μέχρι την αγορά και μέχρι τα χωριαδάκια των νέων εδαφών, η ελληνική ζωή, δοσμένη από την πένα του καλοπροαίρετου τούτου ξένου, ζωντανεύει, πάλλεται. Αστοί, λόγιοι, κομψές κυρίες, χωριάτες, πολιτικοί, κομματάρχες, επαρχιώτες αξιωματούχοι παρελαύνουν μέσα στις σελίδες του βιβλίου, διάγοντας ένα τρόπο ζωής που σχεδόν εξέλειπε. Από την άποψη αυτή η μαρτυρία του Deschamps είναι πολύτιμη. Πότε γράφτηκε το βιβλίο; Μια υποσημείωση στο ίδιο το κείμενο αναφέρει ότι το βιβλίο τυπωνόταν όταν ο Γεώργιος ο Α’ απέλυσε το Θ. Δηλιγιάννη, γεγονός που συνέβη το 1892.  Εξάλλου ευθύς αμέσως αναφέρεται στις εκλογές της 15ης Μαϊου  1892. Το βραβείο της Γαλλικής Ακαδημίας, με το οποίο τιμήθηκε το έργο, απευθυνόταν σίγουρα όχι μόνο στο λόγιο αλλά και στο λογοτέχνη.

G. Deschamps
«Η Ελλάδα σήμερα-Οδοιπορικό 1890-Ο κόσμος του Χ. Τρικούπη»
Μετάφραση: A. Δαούτη-Πρόλογος-σχόλια: Α. Νοκπλοπούλου