«ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ, ΔΙΑΚΟΣΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ»

Γεώργιος Χ. Τριανταφύλλου
Αντιστράτηγος ε.α. ΕΛ.ΑΣ.

Το 2026 συμπληρώνονται 200 χρόνια από την έξοδο του Μεσολογγίου, ένα γεγονός, που σε συνδυασμό με την πολιορκία της πόλης, σφράγισε την τύχη της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά αν και βρίσκουμε στους κύκλους των αιώνων και άλλες πολιορκίες πόλεων και εξόδους πολιορκημένων, το τραγικό μεγαλείο της Πολιορκίας και της Εξόδου του Μεσολογγίου είναι άφθαστο, γιατί όσα διαδραματίσθηκαν την 10-3-1826, δεν ήταν η ηρωικότερη και η περισσότερο συγκινούσα του ελληνικού αγώνος σκηνή, αλλά μία από τις υψηλότερες και ενδοξότερες πράξεις της Παγκοσμίου Ιστορίας.
Τον Απρίλιο του 1825 το Μεσολόγγι επολιορκήθη για δεύτερη φορά, στενώς από τον Κιουταχή με 30.000 πεζούς και ιππείς, αλλά παρά τη στενότητα της πολιορκίας, οι Τούρκοι τίποτε δεν επέτυχαν, γιατί ο Μιαούλης, ο Σαχτούρης και ο Κίτσος Τζαβέλλας κατόρθωσαν να εφοδιάσουν την πόλη με τρόφιμα και νέους μαχητές. Ένεκα της ηγετικής ανεπαρκείας του Κιουταχή, απεστάλη ο Ιμπραήμ που οργάνωσε καλύτερα την πολιορκία πλέον.
Οι πολιορκούμενοι μετά την κατάληψη της νήσου Βασιλαδιού και της πολιορκίας της νησίδας Ντολμάς, ένεκα ελλείψεως τροφίμων, αναγκάσθηκαν να τρώγουν ποντίκια, γάτες, σκύλους, φίδια κλπ. για να επιβιώσουν, άλλο μέσο σωτηρίας δεν έβλεπαν, παρά την έξοδο, αποκλείοντας ρητώς κάθε πρόταση παραδόσεως υπό όρους.
Το Μεσολόγγι αρνείται την υποταγή. Οι Τουρκο-Αιγύπτιοι αξιώνουν γραπτή απάντηση και ο στρατηγός Αθανάσιος Ραζηκότσικας, γράφει την έκφραση, γνωστή σ’ όλους τους αιώνες της ελληνικής δόξας με ένα νέο υπερήφανο «Μολών Λαβέ».
Στη γενική συνέλευση των Αρχηγών η έξοδος απεφασίσθη ομόφωνα για το μεσονύκτιο. Τα περισσότερα γυναικόπαιδα εξήλθον από τρεις γέφυρες επιχειρώντας να διασχίσουν τις φάλαγγες των Πολιορκητών, όμως το σχέδιο προδόθηκε από κάποιον αυτόμολο Βούλγαρο και οι Τούρκοι επέπεσαν εναντίον τους με πρωτοφανή λύσσα. Απεγνωσμένες μάχες στήθος προς στήθος, άγρια σφαγή, αδυνάτων, γερόντων και ασθενών, κατά τις οποίες επέτυχαν να διασωθούν μόνο 1.300 μαχητές και 100 περίπου γυναικόπαιδα. Οι λοιποί κατακρεουργήθηκαν ή υποδουλώθηκαν. Μεταξύ των νεκρών, δισχίλιοι περίπου ήταν και ο Ρηζοκότσικας, ο Στουρνάρας, ο Πολιτικός Αρχηγός Μεσολογγίου Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος, ο Φιλέλλην Γιόχαν Μάγιερ κ.ά.
Ο οσιομάρτυρας Επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ τίθεται τελευταίος και με αναμμένο δαυλό σε βαρέλι πυρίτιδας ανατινάσσει εαυτόν και τους περί αυτόν στα σύννεφα. Σε όλη την πόλη εκτυλίσσονται σπαρακτικές στιγμές. Σκηνές φρίκης, αλλά και σκηνές αφάνταστης μεγαλοπρέπειας.
Ο γηραιός Χρήστος Κακάλης πυροδοτεί 30 βαρέλια πυρίτιδα, ανατινάσσεται αυτός και οι μετ’ αυτού στον αέρα, συμπαρασύρων στον όλεθρο δύο χιλιάδες Τούρκους πολεμιστές.
Το Μεσολόγγι παύει να υπάρχει ως πόλη και γίνεται ιδέα, ιδέα της Ελευθερίας, Σύμβολο Ελευθερίας και σπινθήρας νέων και ορμητικών φιλελληνικών εκρήξεων, εμψύχωσε τους Έλληνες και συγκίνησε τους ξένους, οι δαυλοί του Κακάλη δεν θέρμαναν μόνο τις ψυχές των ξένων, φώτισαν και τις συνειδήσεις των Ελλήνων και η συγκίνηση την οποία αισθάνθηκαν από την πτώση του Μεσολογγίου, αποτελεί αφορμή παραμερισμού παθών και ορμής σε γενναιόδωρα έργα.
Έπεσε το Μεσολόγγι, το μέγα προπύργιο της Ελλάδος και η αγαθή ελπίς των Ελλήνων. Η αθάνατη φρουρά της Πόλεως, της οποίας ναός λατρείας είναι σήμερον κάθε καρδιά Έλληνα, που πολεμάει συγχρόνως μ’ όλες τις δυνάμεις των εχθρών ενωμένων και με όλα τα δεινά μιας τρομερής πολιορκίας, δείχνει σ’ όλους τους Έλληνες τον εύκολο και ασφαλή δρόμο της ευδαιμονίας.
Με τον υπ’ αριθ. 12449/14.5.1829 ψήφισμα αποφασίσθηκε η ίδρυση του Ηρώου του Μεσολογγίου. Ο χώρος που επιλέχθηκε, δηλαδή ο σημερινός χώρος του Ηρώου, ήταν ήδη κοιμητηριακός χώρος. Μετά τη δολοφονία του κυβερνήτη Ι. Καποδίστρια, με μεγάλη βραδύτητα πραγματοποιήθηκε το «Τάμα του Κυβερνήτη», τάμα του Έθνους στο Μεσολόγγι, με την καθαγίαση του χώρου του ταφείου τον Σεπτέμβριο 1838. Το Ηρώο εγκαινίασε ο Όθων, η δε κυβέρνηση, διερμηνεύουσα τα αισθήματα των Ελλήνων, υπερποθούντων να εκπληρώσει τα τοιαύτα χρέη των, που όφειλαν να αποδώσουν στη μνήμη των αοιδίμων εκείνων μαρτύρων. Η δολοφονία του Κυβερνήτη το 1831 οδήγησε στην αναστολή των σχετικών διαδικασιών. Θα περνούσαν εννιά χρόνια μέχρι να πραγματοποιηθεί το τάμα του Έθνους στο Μεσολόγγι με την καθαγίαση του χώρου ως ταφείου (Σεπτέμβριος 1838). Για αρκετά χρόνια μετά τη δημιουργία του, το Ηρώο παρέμεινε ένας χώρος μοναχικός, απροστάτευτος, αφρόντιστος. Όλα άλλαξαν χάρις στην πρωτοβουλία ενός ιδιώτη. εμφανίσθηκαν τα πρώτα δέντρα, οι πρασιές και οι ανθώνες, ισοπεδώθηκαν οι εδαφικές εξάρσεις και καθάρισε ο χώρος. Είναι η περίοδος που το Ηρώο μετασχηματίζεται σε Κήπο των Ηρώων. Μετά τις εργασίες δεντροφύτευσης και διαμόρφωσης του περιβάλλοντος του Ηρώου χώρου, ο δήμαρχος περιέφραξε το περιβόλι και τοποθέτησε κιγκλιδώματα για την προστασία του.
Στον κήπο των Ηρώων, εκτός από τον Τύμβο - με τα λείψανα των Ηρώων αγωνιστών, που βρέθηκαν σε ασημάδευτους τάφους ή κατά χώραν σε διάφορα σημεία της πόλης - και από το Μνημείο του Μπότσαρη, με το διάσημο γλυπτό του Δαβίδ Ντ’ Ανζέ, υπάρχουν προτομές, στήλες και ταφικοί σταυροί, σήματα στη μνήμη όσων αγωνίσθηκαν ή έπεσαν στις Πολιορκίες και στην Έξοδο.
Όταν ο Καποδίστριας ανήγγειλε την απόφασή του να ιδρυθεί το Ηρώο στο Μεσολόγγι, προανήγγειλε έμμεσα και την καθιέρωση ετήσιας και εθνικού χαρακτήρα εκδήλωσης στη μνήμη των πεσόντων υπερασπιστών της πόλης. «Έχομεν χρέος να συλλέξωμεν τα σεβάσμια λείψανα και να τα καταθέσωμεν εις μνημείον, όπου η πατρίς να αποδίδη κατ’ έτος τον φόρον της ευγνωμοσύνης της…».
Ο ετήσιος πανηγυρισμός της ιστορικής Εξόδου του Μεσολογγίου αποφασίσθηκε το 1826 με απόφαση υπουργική που καθόριζε και τα τελετουργικά (4-4-1907). Το δε έτος 1937 η πόλη του Μεσολογγίου ονομάζεται Ιερά Πόλις.
Η αυτοθυσία και το υψηλότατο φρόνημα, το ήθος της Ελευθερίας, που επέδειξαν οι μαχητές του Μεσολογγίου, υπήρξε μια παραδειγματική στιγμή στον αγώνα των Ελλήνων για την ανεξαρτησία τους, που συντάραξε την Ευρώπη. Ο Γάλλος συγγραφέας-πολιτικός Σατομπριάν μετά την είδηση αναρωτήθηκε: «Θα δει άραγε ο αιώνας μας τις άγριες ορδές να καταπνίγουν τον Πολιτισμό που αναγεννέται μέσα από το μνήμα ενός λαού που εξεπολίτισε την ανθρωπότητα, θα αφήσει η Χριστιανοσύνη τους Τούρκους να τον στραγγαλίσουν απερίσπαστα;»
Η θυσία των Ηρώων επιτάχυνε τις εξελίξεις για την αναγνώριση του δικαιώματος των Ελλήνων για ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία. Δίχως την ηρωική έξοδο είναι αναμφίβολο αν θα είχε ακολουθήσει το Ναυαρίνο. Το Μεσολόγγι εγκλείει, αλλά και προβάλλει «όσες μείζονες αρετές επέδειξαν οι Έλληνες κατά τον αγώνα της Ανεξαρτησίας».    
Ύστερα από τα ανωτέρω θεωρούμε ότι κάθε λαός, που ανασυγκροτείται ως Έθνος-Κράτος και μάλιστα υπό συνθήκες ελευθερίας μετά από αιματηρό αγώνα θέτει και αναγνωρίζει κάποια στιγμή στην ιστορία του ως αποφασιστική για την εξέλιξή του. Τέτοια στιγμή στη συνείδηση του νέου Ελληνισμού αποτελεί η Επανάσταση του 1821, που είναι κάτι ανάλογο με τη Γαλλική Επανάσταση του 1789 για τους Γάλλους ή η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του 1776 για τους Αμερικανούς.
Η ηρωική θυσία των πολιορκημένων μεταφράσθηκε σε μεγάλη ηθική νίκη, με τεράστιο αντίκτυπο στη κοινή γνώμη της Ευρώπης. Το φιλελληνικό ρεύμα αποτυπώθηκε σε έργο τέχνης που αναπαράγονται μέχρι σήμερα. Εμβληματικός είναι ο πίνακας του Ντελακρουά «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου», που εκτέθηκε υπέρ των Ελλήνων τον Ιούλιο 1836 στο Παρίσι. Γνωστός πίνακας για το Μεσολόγγι, ανήκει στον Έλληνα ζωγράφο Θεόδωρο Βρυτάκη (1853) που δίδει έμφαση στον ηρωισμό των ηττημένων. Στον απόηχο της εξόδου, ο γνωστός Γάλλος γλύπτης Νταβίντ ντ’ Ανζέρ παρουσίασε το 1827 στο Παρισινό Σαλόνι το γλυπτό «Νεαρή Ελληνίδα στον τάφο του Μάρκου Μπότσαρη».
Σήμερα όλοι αναγνωρίζουν, ότι η ελευθερία κερδίζετε με αγώνες και θυσίες και το ασίγαστο πάθος γι’ αυτή. Αφετηρία ένας τόπος σύμβολο στην Ιστορία του Έθνους. Τα μάτια μου δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο το αλωνάκι κατά τον Σολωμό στο Α΄ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων. Ο Γκαίτε ακούγοντας για την έξοδο έβαλε στο στόμα του Ευφορίωνα τα λόγια «Πάντα ψηλότερα ν’ ανεβαίνω, πάντα μακρύτερα να κοιτάζω».  
Το διαχρονικό μήνυμα που άφησε η Εποποιία του Μεσολογγίου, όχι μόνο στο Έθνος μας, αλλά και σ’ ολόκληρη οικουμένη είναι ότι οι αληθινοί νικητές δεν είναι οι πιο ισχυροί σε υλικά μέσα στους αγώνες, αλλά αυτοί που ελεύθερα θυσιάσθηκαν για ένα δίκαιο σκοπό.
Στον προσεχή εορτασμό της μνήμης του Ιερού Αγώνα των Ελεύθερων Πολιορκημένων, της Ιεράς Πόλεως του Μεσολογγίου, κλίνουμε ευλαβικά το γόνυ επαναλαμβάνοντας ότι είμεθα σεμνοί προσκυνητές, αλλά και θαυμαστές της θυσίας και υμνητές παντοτινά της Δόξας των.